زيرا گذشت روزگار آنها را از ميان برده است . گروه ديگر ، مسلمانانى بودند كه راه ايشان را رفته و به شناخت شهرها و كشورها و اندازهء فاصلهء راهها پرداخته‌اند ، مانند ابن خرداد به « 1 » و احمد بن واضح « 2 » و جيهانى « 3 » و ابن فقيه « 4 » و بوزيد بلخى « 5 » و بو اسحاق استخرى « 6 » و ابن حوقل « 7 » و بو عبد الله بشارى « 8 » و حسن پسر احمد مهلبى « 9 » و ابن

--> ( 1 ) . ابن خرداد به ( 211 - 300 ) بو القاسم عبيد الله پسر عبد الله پسر عبد الله خراسانى ، نيايش خردادبه زردشتى بود و بر دست برمكيان مسلمانى پذيرفت . بو القاسم مسئول بريد فارس بود و كتابها از جمله « مسالك و ممالك » در جغرافيا نگاشت كه به سال 1889 ، در 308 ص در ليدن با ويرايش دخويه چاپ شده است . مقدسى آن را در شمار مرجع‌هاى خود ياد كند ( ترجمهء احسن التقاسيم ص 5 و 7 ، كراچكوفسكى 155 - 158 ) . ( 2 ) . احمد پسر اسحاق پسر جعفر . . . پسر واضح يعقوبى دبير دربار عباسى ( بعد 292 ) خاندانش گنوسيست مسلمان و مولاى منصور خليفه بود ، او به جهانگردى رفت ، در 260 به ارمنستان رسيده مدتها بماند سپس به هند شد . نتيجهء سفرهايش كتاب « بلدان » است كه يوينبول در ليدن در سال 1860 م در 154 ص چاپ كرد و بار دگر با اعلاق نفيسه چاپ شده است و ديگر كتاب او تاريخ يعقوبى است كه با تصحيح هوتسما در ليدن 1883 م در دو جلد چاپ شد ( كراچكوفسكى 158 - 161 ) . دكتر ابراهيم آيتى هر دو كتاب يعقوبى را به فارسى ترجمه و چاپ كرده است . ( 3 ) . جيهانى ابو عبد الله احمد پسر محمد پسر نصر ( نديم و ياقوت . ارشاد ) يا محمد پسر احمد جيهانى ( ياقوت معجم البلدان ، تاريخ بخارا ص 111 و 117 ) دبير سامانيان خراسان صاحب « مسالك و ممالك » و كتابهايى ديگر ( نديم . ترجمهء تجدد ص 228 ، كشف الظنون ) او در 365 وزير دولت سامانى و در 367 بر كنار شد . مقدسى كتاب او را در هفت جلد ديده است ( احسن التقاسيم ص 3 ، ترجمه ص 5 ) ( شبسترى اعلام معجم البلدان ش 2433 ) كراچكوفسكى 219 - 224 نام او را از معجم البلدان گرفته است . ( 4 ) . ابن فقيه احمد پسر بوبكر پسر محمد پسر اسحاق همدانى از دانشمندان پايان سدهء سوم . مختصر كتاب البلدان را پس از مرگ معتضد ( 256 - 279 ) نگاشت . مقدسى از آن انتقاد كرده ، گويد : ابن فقيه همه را از جاحظ ( 163 - 255 ) سود جسته است ( احسن التقاسيم ص 7 و 346 ، كراچكوفسكى : 162 - 164 ) دخويه به سال 1885 م آن را در ليدن در 365 ص چاپ كرد . آقاى ح . مسعود بخش ايرانى اين كتاب را به فارسى گردانيد و بنياد فرهنگ آن را در 1349 خ در 180 ص + تا ص 302 تعليقات مترجم چاپ كرد . بنا بر فهرست وستنفلد ، ياقوت در اين كتاب پيرامن يكصد بار از وى نقل كرده است . ( 5 ) . بوزيد احمد بن سهل بلخى شامستيانى ( 235 - 322 ) نگارندهء كتابهاى فلسفى بسيار كه فهرست آنها را نديم ( تجدد ص 153 ترجمه 228 ) آورده گويد حسين مروروذى قرمطى و بوعلى جبهانى ثنوى او را به سبب كتابهايش ملحد مىشمردند . در بلخ بزاد و پس از جهانگردى او را براى وزيرى خواستند نپذيرفت و در بلخ دبيرى مىكرد . مقدسى كتاب او را از مرجع‌هاى خود ياد مىكند ( ترجمهء احسن التقاسيم : 5 ، 6 و 100 ، شبسترى 243 ، كراچكوفسكى : 198 ) . ( 6 ) . استخرى ابراهيم پسر محمد فارسى كرخى ( - 346 ) از هند تا درياى آتلانتيك را بگشت . مقدسى گويد : كتابى را در كتابخانهء صاحب عباد ديدم كه به بوزيد بلخى منسوب بود و در نيشابور آن را به بن مرزبان كرخى و در بخارا به ابراهيم پسر محمد فارسى ( استخرى ) منسوب مىداشتند و اين درست‌تر است چون چند ترجمهء فارسى از استخرى در دست است برخى بدان شدند كه استخرى در آغاز آن را به فارسى نگاشته باشد ( كراچكوفسكى : 199 - 200 ) ( ترجمه احسن التقاسيم ص 6 ) بنا بر فهرست وستنفلد ، ياقوت در اين كتاب پيرامن نود بار از استخرى نقل كرده است . ( 7 ) . بن حوقل ، بو القاسم محمد ( م پس از 367 ) از كردان گنوسيست مسلمان موصل و نصيبين بود ، به سال 331 به جهانگردى به سوى شمال آفريقا و جزاير مديترانه و آندلس رفت وى به تبليغ به سود شيعيان فاطمى متهم بود . او راست « مسالك و ممالك » كه در ليدن 1873 م ، در 406 + 21 ص و سپس در ليدن به سال 1939 م به نام صورة الارض چ دوم بخش اول ، در 528 ص با تصحيح J . H . KRAMERS چاپ شد ( كراچكوفسكى 200 - 205 ) . بنا بر فهرست وستنفلد ، ياقوت در اين كتاب بيش از بيست بار از بن حوقل نقل كرده است . ( 8 ) . مقدسى ابو عبد الله محمد پسر احمد بناى به يارى ( كه گويا بشارى تحريف آن باشد ) قومسى ، احسن التقاسيم را در دولت امير المومنين نزار فاطمى شيعى مصر به سال 375 نگاشت ( چ فارسى ص 11 ) ( يا به گفتهء ياقوت در واژهء بصره به سال 378 ) . مقدسى هر چند خود را سنّى مىنامد ولى به گونه‌اى از تسنن مىرود كه دوست معاويه نباشد ، حنفى ( گنوسيست تنزيه‌گراى مرجى ) باشد . او از كراميان صوفى و خانقاه‌ها دفاع مىكند ( ص 540 ترجمه ) او حنبلى بودن را عيب مىشمرد ( ص 609 ) و خلافت شيعى مصر را بر خلافت سنّى بغداد ترجيح مىدهد ( ص 274 ) . كراچكوفسكى ص 208 - 215 . احسن التقاسيم با ويرايش « دخويه هلندى » متوفى 1909 م به سال 1877 م و سپس با بازبينى به سال 1906 م در ليدن چاپ شد . سپس به وسيلهء منزوى نويسندهء اين سطور به فارسى ترجمه و در دو جلد به سال 1361 خ از طرف شركت مؤلفان و مترجمان در تهران پخش گرديد . بنا بر فهرست وستنفلد ، ياقوت در اين كتاب ، بيش از پنجاه بار از مقدسى نقل كرده است . ( 9 ) . حسن مهلبى م 380 پسر احمد ، كنيتش گاهى ابو الحسين و گاهى بو الحسن آمده است . او « مسالك و ممالك » را براى عزيز ( 365 - 386 ) فاطمى شيعى اسماعيلى نگاشت . ياقوت از اين كتاب گاهى فاصله شهرها را نيز نقل كند و گاه آن را « عزيزى » مىنامد . بنا بر فهرست كتاب معجم البلدان ، ياقوت بيش از شصت جا از او نقل مىكند و در چ ع 1 : 422 نام او محمد بن حسن مهلبى آمده است . ن . ك : ( هديه العارفين 1 : 272 و كشف الظنون 2 : 1665 و ترجمهء ابو الفدا ص 31 ادبيات فارسى استورى بر گل . ص 500 ) به نقل از بورشچفسكى از ترجمهء فارسى مسالك و ممالك او به خامهء